دستگاه تنفس خودکار SCBA چیست و چگونه کار می‌کند؟

دستگاه تنفس خودکار SCBA چیست؟

دستگاه تنفس خودکار SCBA یکی از مهم‌ترین تجهیزات حفاظت تنفسی در آتش‌نشانی، امداد و نجات، صنایع نفت و گاز، پتروشیمی، فضاهای بسته و عملیات مواد خطرناک محسوب می‌شود.

وظیفه اصلی دستگاه تنفس خودکار SCBA این است که هوای قابل تنفس را بدون وابستگی به هوای آلوده محیط در اختیار کاربر قرار دهد.

عبارت SCBA مخفف عبارت انگلیسی Self-Contained Breathing Apparatus است. مفهوم این نام آن است که منبع هوای تنفسی همراه خود کاربر حمل می‌شود.

در دستگاه‌های متداول آتش‌نشانی، این منبع یک سیلندر حاوی هوای تنفسی فشرده است که روی پشت کاربر قرار می‌گیرد.

بنابراین آتش‌نشان برای تنفس به هوای محیط اطراف وابسته نیست.

همین ویژگی، دستگاه تنفس خودکار SCBA را از ماسک‌های فیلتر‌دار متمایز می‌کند.

ماسک فیلتر‌دار هوای محیط را از یک فیلتر عبور می‌دهد، اما دستگاه تنفس خودکار SCBA هوای مستقل خود را همراه دارد.

برای مشاهده نمونه واقعی این تجهیزات می‌توانید مشخصات دستگاه تنفس خودکار دراگر مدل PSS 4000 را در فروشگاه ISV Kala بررسی کنید.

چرا آتش‌نشان به دستگاه تنفس خودکار SCBA نیاز دارد؟

در حریق، خطر فقط شعله و حرارت نیست.

دود حاصل از سوختن مواد مختلف می‌تواند مجموعه‌ای از گازها، بخارات و ذرات خطرناک تولید کند.

مونوکسیدکربن، محصولات احتراق ناقص، ذرات معلق، بخارات مواد پلاستیکی و ترکیبات شیمیایی مختلف ممکن است در محیط حضور داشته باشند.

از طرف دیگر، مقدار اکسیژن محیط نیز می‌تواند کاهش پیدا کند.

در چنین شرایطی استفاده از فیلتر معمولی همیشه امکان‌پذیر نیست.

فیلتر نمی‌تواند اکسیژن تولید کند.

بنابراین اگر اکسیژن محیط کافی نباشد، حتی بهترین فیلتر شیمیایی نیز مشکل را برطرف نمی‌کند.

دستگاه تنفس خودکار SCBA با تأمین هوای مستقل، این وابستگی را از بین می‌برد.

محیط خطرناک فوری برای جان و سلامت چیست؟

در استانداردها و مقررات حفاظت تنفسی، محیط‌هایی وجود دارند که شرایط آن‌ها می‌تواند بلافاصله جان یا سلامت فرد را تهدید کند.

برای این شرایط اصطلاح IDLH به کار می‌رود.

محیط دارای غلظت بسیار زیاد یک ماده سمی، محیط با اکسیژن ناکافی یا محیطی که نوع و مقدار آلاینده آن هنوز مشخص نیست می‌تواند در این گروه قرار گیرد.

در چنین شرایطی استفاده از دستگاه تنفس خودکار SCBA فشار مثبت یکی از مهم‌ترین روش‌های حفاظت تنفسی است.

به همین دلیل ورود آتش‌نشان به ساختمان پر از دود بدون حفاظت تنفسی مستقل می‌تواند بسیار خطرناک باشد.

دستگاه تنفس خودکار SCBA چگونه کار می‌کند؟

عملکرد دستگاه تنفس خودکار SCBA را می‌توان با دنبال‌کردن مسیر حرکت هوا به‌سادگی درک کرد.

ابتدا هوای تنفسی با فشار بالا داخل سیلندر ذخیره شد.

وقتی شیر سیلندر باز می‌شود، هوای فشار بالا وارد بخش پنوماتیک دستگاه می‌شود.

سپس هوا به فشارشکن می‌رسد.

فشارشکن، فشار بسیار بالای سیلندر را به فشار متوسط قابل استفاده کاهش می‌دهد.

پس از آن هوا از طریق شیلنگ فشار متوسط به شیر تقاضای تنفسی منتقل می‌شود.

زمانی که کاربر دم انجام می‌دهد، شیر تقاضای تنفسی هوای موردنیاز را به داخل ماسک می‌فرستد.

کاربر هوا را تنفس می‌کند و هنگام بازدم، هوای بازدم از طریق شیر بازدم ماسک به محیط خارج می‌شود.

این چرخه تا زمانی که دستگاه در حال استفاده است ادامه پیدا می‌کند.

مسیر حرکت هوا در دستگاه چگونه است؟

مسیر عملکرد دستگاه را می‌توان به‌صورت زیر خلاصه کرد:

سیلندر هوای فشرده ← شیر سیلندر ← فشارشکن ← شیلنگ فشار متوسط ← شیر تقاضای تنفسی ← ماسک تمام‌صورت ← دستگاه تنفسی کاربر

این مسیر نشان می‌دهد دستگاه تنفس خودکار SCBA فقط یک سیلندر نیست.

هر کدام از این اجزا باید عملکرد صحیح داشته باشند تا کاربر بتواند با اطمینان تنفس کند.

اجزای اصلی دستگاه تنفس خودکار SCBA چیست؟

دستگاه تنفس خودکار SCBA از چند جزء اصلی تشکیل شده است.

هر قسمت وظیفه مشخصی دارد و عملکرد نهایی دستگاه به هماهنگی تمام اجزا وابسته است.

جدول اجزای اصلی دستگاه تنفس خودکار SCBA

جزء دستگاه	وظیفه اصلی	نکته مهم
سیلندر هوای فشرده	ذخیره هوای قابل تنفس	حجم، فشار، جنس و وزن باید بررسی شوند
شیر سیلندر	کنترل خروج هوای فشار بالا	سلامت شیر و اتصال اهمیت زیادی دارد
فشارشکن	کاهش فشار بالای سیلندر	باید خروجی پایدار برای سیستم ایجاد کند
شیر تقاضای تنفسی	تأمین هوای موردنیاز هنگام دم	باید با ماسک و نوع سیستم سازگار باشد
ماسک تمام‌صورت	جداسازی دستگاه تنفسی از محیط	آب‌بندی و میدان دید بسیار مهم هستند
گیج فشار	نمایش میزان هوای باقی‌مانده	باید هنگام عملیات قابل مشاهده باشد
هشدار کاهش هوا	هشدار رسیدن ذخیره هوا به محدوده پایین	برای شروع خروج از محیط اهمیت حیاتی دارد
هارنس و بک‌پلیت	نگهداری دستگاه روی بدن	ارگونومی و توزیع وزن مهم هستند
شیلنگ‌های دستگاه	انتقال هوا میان اجزای مختلف	نباید دچار بریدگی، شکستگی یا نشتی باشند
سامانه هشدار فردی	اعلام شرایط اضطراری یا بی‌حرکتی در مدل‌های مجهز	وجود آن به پیکربندی دستگاه بستگی دارد

این جدول نشان می‌دهد دستگاه تنفس خودکار SCBA باید به‌عنوان یک مجموعه کامل بررسی شود.

سیلندر دستگاه تنفس خودکار SCBA چه چیزی دارد؟

سیلندر دستگاه تنفس خودکار SCBA متداول آتش‌نشانی معمولاً حاوی هوای تنفسی فشرده است.

این نکته بسیار مهم است.

در اصطلاح عامیانه گاهی به اشتباه گفته می‌شود «کپسول اکسیژن آتش‌نشانی».

اما دستگاه‌های هوای فشرده متداول آتش‌نشانی از هوای قابل تنفس فشرده استفاده می‌کنند و نباید آن‌ها را با سیستم اکسیژن خالص اشتباه گرفت.

هوای داخل سیلندر باید از نظر کیفیت نیز کنترل شود.

اگر کمپرسور شارژ، روغن یا مونوکسیدکربن وارد هوا کند، کاربر همان آلاینده را مستقیماً داخل ماسک دریافت خواهد کرد.

به همین دلیل کیفیت هوای شارژ به اندازه کیفیت خود دستگاه اهمیت دارد.

استاندارد کیفیت هوای داخل سیلندر چیست؟

یکی از استانداردهای مهم در این زمینه استاندارد EN 12021 است.

این استاندارد الزامات مربوط به کیفیت گازهای فشرده مورد استفاده در تجهیزات تنفسی را مشخص می‌کند.

مواردی مانند میزان رطوبت، روغن، مونوکسیدکربن و دی‌اکسیدکربن در کیفیت هوای تنفسی اهمیت دارند.

بنابراین سازمانی که دستگاه تنفس خودکار SCBA خریداری می‌کند باید زیرساخت شارژ مناسب نیز داشته باشد.

خرید دستگاه بدون توجه به کمپرسور و کیفیت هوای شارژ، پروژه حفاظت تنفسی را ناقص می‌کند.

جنس سیلندر دستگاه تنفس خودکار SCBA چیست؟

سیلندرها می‌توانند از جنس‌های مختلف ساخته شوند.

در برخی مدل‌ها از سیلندر فولادی استفاده می‌شود.

در مدل‌های دیگر سیلندرهای سبک‌تر یا کامپوزیتی وجود دارند.

سیلندرهای کامپوزیتی می‌توانند وزن مجموعه را کاهش دهند و نسبت مقدار هوای ذخیره‌شده به وزن دستگاه را بهبود دهند.

بااین‌حال، انتخاب سیلندر فقط براساس جنس آن انجام نمی‌شود.

فشار کاری، حجم، وزن، استاندارد، عمر طراحی، تاریخ آزمون و سازگاری با دستگاه همگی اهمیت دارند.

فشار ۲۰۰ و ۳۰۰ بار چه معنایی دارد؟

در بسیاری از دستگاه‌های تنفس خودکار SCBA، سیلندر با فشار ۲۰۰ یا ۳۰۰ بار استفاده می‌شود.

عدد فشار نشان می‌دهد هوای داخل سیلندر تا چه میزان فشرده شده.

اگر دو سیلندر حجم یکسانی داشته باشند، سیلندر با فشار بالاتر معمولاً هوای بیشتری ذخیره می‌کند.

اما فشار بالاتر به‌تنهایی به معنی بهتر بودن دستگاه نیست.

فرض کنید یک سیلندر کوچک با فشار ۳۰۰ بار و یک سیلندر بزرگ‌تر با فشار ۲۰۰ بار داشته باشیم.

ممکن است مقدار هوای ذخیره‌شده آن‌ها به یکدیگر نزدیک باشد.

بنابراین باید حجم و فشار همزمان بررسی شوند.

مقدار هوای داخل سیلندر چگونه تخمین زده می‌شود؟

برای یک محاسبه ساده آموزشی می‌توان حجم داخلی سیلندر را در فشار آن ضرب کرد.

فرض کنیم سیلندر ظرفیت ۶٫۸ لیتر و فشار ۳۰۰ بار داشته باشد.

مقدار تئوری هوای آزاد تقریباً برابر است با:

۶٫۸ لیتر × ۳۰۰ بار = حدود ۲۰۴۰ لیتر هوا

این عدد یک تخمین ساده است.

تمام این مقدار نباید به‌عنوان هوای قابل استفاده عملیاتی در نظر گرفته شود.

ذخیره ایمنی، نقطه فعال‌شدن Alarm، شرایط محیط، رفتار واقعی گاز و زمان لازم برای خروج از منطقه خطر باید لحاظ شوند.

مدت هوادهی دستگاه تنفس خودکار SCBA چقدر است؟

مدت کارکرد واقعی دستگاه عدد ثابتی نیست.

مقدار هوای سیلندر فقط یکی از عوامل است.

نرخ تنفس فرد نیز اهمیت زیادی دارد.

اگر همان سیلندر تقریبی ۲۰۴۰ لیتری را در نظر بگیریم و مصرف تنفسی فرد حدود ۴۰ لیتر در دقیقه باشد، زمان تئوری حدود ۵۱ دقیقه خواهد بود.

اما اگر مصرف تنفسی به ۶۰ لیتر در دقیقه برسد، همین مقدار هوا فقط حدود ۳۴ دقیقه دوام می‌آورد.

در عملیات واقعی مصرف هوا حتی می‌تواند بیشتر شود.

بنابراین عبارت‌هایی مانند «سیلندر ۴۵ دقیقه‌ای» نباید به معنی ۴۵ دقیقه عملیات تضمین‌شده تفسیر شوند.

چرا آتش‌نشان هوا را سریع‌تر مصرف می‌کند؟

آتش‌نشان هنگام عملیات ممکن است از پله بالا برود.

شیلنگ حمل کند.

ابزار سنگین استفاده کند.

مصدوم را جابه‌جا کند.

در محیط گرم کار کند.

همزمان وزن لباس و دستگاه تنفس خودکار SCBA را تحمل کند.

همه این عوامل نرخ تنفس را افزایش می‌دهند.

استرس نیز می‌تواند باعث افزایش مصرف هوا شود.

به همین دلیل آموزش مدیریت هوای دستگاه بخش مهمی از آموزش عملیاتی محسوب می‌شود.

فشارشکن دستگاه چه وظیفه‌ای دارد؟

هوای سیلندر با فشار بسیار زیاد ذخیره شده است.

نمی‌توان این هوا را مستقیماً وارد ماسک کرد.

فشارشکن یا Pressure Reducer فشار بالای سیلندر را کاهش می‌دهد و آن را به فشار متوسط مناسب برای ادامه سیستم تبدیل می‌کند.

این قطعه باید بتواند حتی هنگام فعالیت شدید کاربر، جریان هوای کافی در اختیار سیستم قرار دهد.

اگر فشارشکن عملکرد مناسبی نداشته باشد، کل سیستم تنفسی تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

شیر تقاضای تنفسی چگونه کار می‌کند؟

شیر تقاضای تنفسی یا Lung Demand Valve نزدیک ماسک قرار می‌گیرد.

زمانی که کاربر دم انجام می‌دهد، دستگاه باید نیاز او به هوا را پاسخ دهد.

شیر تقاضا مقدار مناسب هوا را وارد ماسک می‌کند.

هنگامی که نیاز تنفسی افزایش پیدا می‌کند، سیستم باید بتواند جریان بیشتری ارائه دهد.

به همین دلیل ظرفیت جریان شیر تقاضا یکی از مشخصات مهم دستگاه‌های حرفه‌ای است.

فشار مثبت در دستگاه تنفس خودکار SCBA چیست؟

در بسیاری از دستگاه‌های آتش‌نشانی، ماسک به‌صورت فشار مثبت کار می‌کند.

یعنی فشار داخل ماسک اندکی از فشار محیط اطراف بالاتر نگه داشته می‌شود.

هدف این است که در صورت ایجاد یک نشتی بسیار کوچک، جریان هوا بیشتر از داخل ماسک به بیرون حرکت کند.

در نتیجه احتمال ورود دود و آلودگی از شکاف کوچک کاهش پیدا می‌کند.

فشار مثبت یکی از ویژگی‌های بسیار مهم دستگاه تنفس خودکار SCBA آتش‌نشانی محسوب می‌شود.

آیا فشار مثبت جای آب‌بندی ماسک را می‌گیرد؟

خیر.

این تصور اشتباه است.

ماسک همچنان باید به‌درستی روی صورت بنشیند.

اگر آب‌بندی ضعیف باشد، هوای زیادی از اطراف ماسک خارج می‌شود.

در این حالت هم سطح حفاظت کاهش پیدا می‌کند و هم مصرف هوای سیلندر بیشتر می‌شود.

بنابراین Fit مناسب ماسک بسیار مهم است.

چرا تست فیت ماسک اهمیت دارد؟

صورت افراد یکسان نیست.

عرض صورت، فرم فک، بینی و سایر ویژگی‌ها می‌توانند متفاوت باشند.

به همین دلیل یک سایز ماسک ممکن است برای تمام افراد مناسب نباشد.

تست Fit مشخص می‌کند ماسک موردنظر روی صورت فرد آب‌بندی مناسبی ایجاد می‌کند یا خیر.

سازمان نباید فقط براساس راحتی ظاهری ماسک درباره Fit تصمیم بگیرد.

آیا وجود ریش روی عملکرد ماسک اثر دارد؟

اگر مو در مسیر تماس لبه ماسک با پوست قرار بگیرد، می‌تواند آب‌بندی را مختل کند.

این موضوع در ماسک‌های Tight-Fitting بسیار مهم است.

مشکل اصلی طول یا ظاهر ریش نیست.

مسئله قرارگرفتن مو میان Face Seal و پوست است.

بنابراین الزامات سازمانی حفاظت تنفسی باید این موضوع را به‌صورت مشخص مدیریت کنند.

ماسک تمام‌صورت چه وظیفه‌ای دارد؟

ماسک تمام‌صورت چند وظیفه مهم دارد.

مسیر تنفسی را از محیط جدا می‌کند.

از چشم و بخش زیادی از صورت محافظت می‌کند.

هوای دستگاه را به کاربر می‌رساند.

امکان دید مناسب را فراهم می‌کند.

در برخی مدل‌ها سیستم ارتباطی و نمایشگر نیز می‌تواند با ماسک یکپارچه شود.

برای کاربرد آتش‌نشانی، مقاومت حرارتی و مکانیکی ماسک اهمیت بیشتری نسبت به کاربرد صنعتی سبک دارد.

استاندارد ماسک تمام‌صورت چیست؟

در سیستم اروپایی، استاندارد EN 136 یکی از استانداردهای اصلی ماسک‌های تمام‌صورت است.

در این استاندارد کلاس‌های مختلف برای ماسک تعریف شده‌اند.

برای کاربردهای سنگین مانند آتش‌نشانی، ماسک‌های کلاس ۳ اهمیت ویژه‌ای دارند.

بااین‌حال، هنگام خرید باید Certification واقعی همان مدل و همان پیکربندی بررسی شود.

گیج فشار چه کاری انجام می‌دهد؟

کاربر باید در هر لحظه بداند چه مقدار هوا در اختیار دارد.

گیج فشار یا Manometer این اطلاعات را نشان می‌دهد.

در دستگاه‌های ساده‌تر، گیج مکانیکی روی شانه یا قسمت جلوی بدن قرار می‌گیرد.

در مدل‌های پیشرفته‌تر، نمایشگر الکترونیکی نیز وجود دارد.

برخی سیستم‌ها حتی امکان انتقال اطلاعات فشار به نمایشگر داخل میدان دید را دارند.

هدف همه این فناوری‌ها کمک به مدیریت صحیح ذخیره هوای کاربر است.

هشدار کاهش هوا چیست؟

دستگاه تنفس خودکار SCBA دارای سیستم هشدار است تا کاربر قبل از اتمام کامل هوای سیلندر از کاهش ذخیره مطلع شود.

در برخی دستگاه‌ها این هشدار به‌صورت سوت پنوماتیکی است.

در مدل‌های دیگر هشدارهای الکترونیکی نیز وجود دارند.

برای نمونه در برخی پیکربندی‌های دستگاه دراگر PSS 4000، هشدار پنوماتیکی در محدوده حدود ۵۰ تا ۶۰ بار فعال می‌شود.

این عدد باید از مستندات مدل واقعی دستگاه کنترل شود.

شنیدن هشدار یعنی چه؟

شنیدن هشدار به معنی این نیست که کاربر هنوز زمان زیادی برای ادامه عملیات دارد.

هشدار یعنی ذخیره هوای دستگاه به محدوده پایین نزدیک شد.

آتش‌نشان برای بازگشت از محیط نیز به هوا نیاز دارد.

بنابراین برنامه خروج باید قبل از تمام‌شدن سیلندر شروع شود.

مدیریت هوای حرفه‌ای نباید وابسته به لحظه فعال‌شدن Alarm باشد.

سیستم حمل دستگاه چه اهمیتی دارد؟

بک‌پلیت و هارنس دستگاه وزن سیلندر و تجهیزات پنوماتیک را روی بدن نگه می‌دارند.

طراحی مناسب باید وزن را بین شانه‌ها و کمر توزیع کند.

اگر سیستم حمل نامناسب باشد، کاربر سریع‌تر خسته می‌شود.

خستگی بیشتر نیز می‌تواند مصرف هوا را افزایش دهد.

همچنین دستگاه نباید هنگام خم‌شدن، حرکت سریع یا سینه‌خیز رفتن ناپایدار شود.

وزن واقعی دستگاه چگونه مقایسه می‌شود؟

یکی از اشتباهات رایج، مقایسه فقط وزن Backplate دستگاه‌هاست.

وزن واقعی عملیاتی شامل موارد بیشتری است:

وزن خود دستگاه، سیلندر پر، ماسک، تجهیزات الکترونیکی و اجزای جانبی.

بنابراین هنگام خرید باید وزن کامل دستگاه آماده عملیات مقایسه شود.

ممکن است یک Backplate سبک با سیلندر سنگین در نهایت از یک سیستم دیگر وزن بیشتری داشته باشد.

سامانه هشدار فردی چیست؟

برخی دستگاه‌های تنفس خودکار SCBA به سامانه PASS مجهز هستند یا امکان اتصال به آن را دارند.

سامانه PASS برای تشخیص شرایطی مانند بی‌حرکتی کاربر طراحی می‌شود.

اگر آتش‌نشان برای مدت مشخصی حرکت نکند، سیستم می‌تواند هشدار صوتی شدیدی تولید کند.

این هشدار به سایر نیروها کمک می‌کند موقعیت آتش‌نشان گرفتار را سریع‌تر تشخیص دهند.

وجود این سیستم باید برای همان مدل و همان Configuration بررسی شود.

دستگاه مدار باز چیست؟

بیشتر دستگاه‌های تنفس خودکار SCBA مورد استفاده در آتش‌نشانی از نوع مدار باز هستند.

در این سیستم هوای فشرده سیلندر وارد ماسک می‌شود.

کاربر آن را تنفس می‌کند.

هوای بازدم سپس به محیط تخلیه می‌شود.

هوای بازدم دوباره بازیافت نمی‌شود.

به همین دلیل مقدار هوای سیلندر مستقیماً روی مدت عملکرد دستگاه اثر می‌گذارد.

دستگاه مدار بسته چه تفاوتی دارد؟

در دستگاه مدار بسته، هوای بازدم مستقیماً دور ریخته نمی‌شود.

دی‌اکسیدکربن از گاز بازدم حذف می‌شود و اکسیژن لازم دوباره به مدار اضافه می‌شود.

این سیستم با عنوان Rebreather نیز شناخته می‌شود.

مزیت مهم آن امکان فعالیت طولانی‌تر است.

اما ساختار، نگهداری و آموزش آن نیز پیچیده‌تر است.

این تجهیزات بیشتر در برخی عملیات معدن، تونل، نجات طولانی یا مأموریت‌های تخصصی استفاده می‌شوند.

تفاوت دستگاه تنفس خودکار SCBA با ماسک فیلتر‌دار چیست؟

جدول مقایسه دستگاه تنفس خودکار SCBA و ماسک فیلتر‌دار

معیار مقایسه	دستگاه تنفس خودکار SCBA	ماسک فیلتر‌دار
منبع هوای تنفسی	سیلندر مستقل همراه کاربر	هوای موجود در محیط
وابستگی به اکسیژن محیط	وابسته به هوای محیط نیست	نیازمند شرایط مناسب اکسیژن محیط است
محیط کم‌اکسیژن	در پیکربندی مناسب قابل استفاده است	مناسب نیست
آلاینده ناشناخته	در شرایط و پیکربندی مناسب قابل استفاده است	انتخاب فیلتر بدون شناخت آلاینده مناسب نیست
محیط بسیار خطرناک	کاربرد اصلی دستگاه حرفه‌ای است	محدودیت جدی دارد
وزن تجهیزات	نسبتاً زیاد	بسیار کمتر
مدت استفاده	محدود به ذخیره هوای سیلندر	وابسته به فیلتر و شرایط محیط
نگهداری	تخصصی‌تر	ساده‌تر
کاربرد آتش‌نشانی داخلی	بسیار مهم و ضروری	جایگزین SCBA محسوب نمی‌شود

مهم‌ترین تفاوت، استقلال دستگاه تنفس خودکار SCBA از هوای محیط است.

دستگاه تنفس خودکار SCBA در آتش‌نشانی سازه‌ای چه نقشی دارد؟

حریق ساختمان می‌تواند محیط تنفسی بسیار خطرناکی ایجاد کند.

حتی پس از کاهش شعله نیز دود و محصولات احتراق ممکن است همچنان وجود داشته باشند.

بنابراین داشتن لباس عملیاتی بدون حفاظت تنفسی کافی نیست.

دستگاه تنفس خودکار SCBA یکی از مهم‌ترین اجزای PPE آتش‌نشان برای ورود به فضای داخلی ساختمان محسوب می‌شود.

برای شناخت سایر اجزای تجهیزات آتش‌نشان می‌توانید مقاله انواع لباس آتش‌نشانی و کاربرد آن‌ها را نیز مطالعه کنید.

دستگاه تنفس خودکار SCBA در عملیات فرودگاهی چه کاربردی دارد؟

حریق هواپیما می‌تواند مقدار زیادی دود و محصولات احتراق ایجاد کند.

پلاستیک، عایق، مواد کامپوزیتی، سوخت و تجهیزات الکتریکی می‌توانند محیط تنفسی خطرناکی ایجاد کنند.

در عملیات ورود به کابین یا بخش‌های آلوده، حفاظت تنفسی اهمیت ویژه‌ای دارد.

برای آشنایی کامل با این محیط عملیاتی می‌توانید مقاله لباس آتش‌نشانی فرودگاهی و تجهیزات ARFF را نیز مطالعه کنید.

دستگاه تنفس خودکار SCBA در عملیات مواد شیمیایی چه نقشی دارد؟

در عملیات HazMat ممکن است محیط دارای گاز یا بخار بسیار سمی باشد.

همچنین ممکن است ماده ناشناخته باشد.

در چنین شرایطی دستگاه تنفس خودکار SCBA می‌تواند بخشی از Ensemble حفاظت فردی باشد.

و در برخی لباس‌های گازتایت، دستگاه داخل لباس قرار می‌گیرد.

در برخی طراحی‌ها دستگاه خارج از لباس است.

انتخاب Configuration باید براساس نوع لباس، استاندارد و دستور سازنده انجام شود.

برای مطالعه بیشتر می‌توانید مقاله لباس ضد مواد شیمیایی آتش‌نشانی را مطالعه کنید.

استاندارد EN 137 چیست؟

استاندارد EN 137 یکی از مهم‌ترین استانداردهای اروپایی دستگاه‌های تنفس خودکار مدار باز هوای فشرده همراه با ماسک تمام‌صورت است.

این استاندارد الزامات عملکرد، آزمون و مارکینگ دستگاه را مشخص می‌کند.

نسخه منتشرشده فعلی این استاندارد EN 137:2006 است.

یکی از نکات بسیار مهم این استاندارد، تقسیم دستگاه‌ها به کاربردهای متفاوت است.

تفاوت نوع یک و نوع دو استاندارد چیست؟

در استاندارد EN 137، دستگاه نوع یک برای کاربرد صنعتی تعریف می‌شود.

دستگاه نوع دو برای کاربرد آتش‌نشانی طراحی شد.

بنابراین اگر سازمان قصد خرید دستگاه تنفس خودکار SCBA برای آتش‌نشانی دارد، عبارت ساده «دارای EN 137» کافی نیست.

باید مشخص شود محصول دارای تأیید Type 2 است.

برای نمونه دستگاه دراگر PSS 4000 در پیکربندی‌های مربوط با استاندارد EN 137 نوع دو ارائه می‌شود.

استاندارد NFPA دستگاه تنفس خودکار چیست؟

در سیستم آمریکایی، استاندارد NFPA 1981 در سال‌های گذشته مرجع شناخته‌شده دستگاه‌های تنفس خودکار خدمات اضطراری بود.

اما ساختار استانداردهای NFPA تغییر کرده است.

اکنون الزامات مربوط به این تجهیزات در استاندارد جامع NFPA 1970 قرار گرفته‌اند.

بنابراین در خرید تجهیزات جدید باید Edition جاری استاندارد بررسی شود و صرفاً به ذکر شماره قدیمی NFPA 1981 اکتفا نشود.

برای آشنایی بیشتر با ساختار NFPA می‌توانید مقاله استاندارد NFPA و کاربرد آن در سیستم‌های ایمنی را نیز مطالعه کنید.

استاندارد نگهداری دستگاه تنفس خودکار چیست؟

خرید دستگاه فقط مرحله اول است.

دستگاه باید در طول عمر خود بازرسی، تمیز، سرویس و در صورت نیاز تعمیر شود.

در ساختار جدید NFPA، استاندارد NFPA 1850 موضوع Selection، Care و Maintenance دستگاه‌های تنفسی و برخی تجهیزات مرتبط آتش‌نشانی را پوشش می‌دهد.

بنابراین سازمان باید از ابتدا برنامه نگهداری تجهیزات را همراه خرید دستگاه تعریف کند.

جدول استانداردهای مهم دستگاه تنفس خودکار SCBA

استاندارد	حوزه کاربرد	نکته مهم
استاندارد EN 137	دستگاه تنفس خودکار مدار باز	نوع دو برای کاربرد آتش‌نشانی اهمیت دارد
استاندارد EN 136	ماسک تمام‌صورت	کلاس مناسب باید با کاربرد دستگاه هماهنگ باشد
استاندارد EN 12021	کیفیت هوای تنفسی فشرده	برای هوای شارژ سیلندر اهمیت دارد
استاندارد NFPA 1970	تجهیزات تنفسی و PPE خدمات اضطراری	مرجع جدید ساختار NFPA برای SCBA
استاندارد NFPA 1850	انتخاب، مراقبت و نگهداری	برای مدیریت دستگاه در طول دوره بهره‌برداری اهمیت دارد

وجود یکی از این استانداردها به‌تنهایی جای بررسی کل سیستم را نمی‌گیرد.

بازرسی قبل از استفاده چگونه انجام می‌شود؟

کاربر قبل از پوشیدن دستگاه باید چند موضوع را بررسی کند.

فشار سیلندر باید مناسب باشد.

بدنه سیلندر نباید آسیب واضح داشته باشد.

شیر و اتصال سیلندر باید سالم باشند.

شیلنگ‌ها نباید ترک یا بریدگی داشته باشند.

Harness باید سالم باشد.

ماسک باید تمیز و بدون آسیب باشد.

Visor نباید شکستگی یا ترک جدی داشته باشد.

گیج فشار باید عملکرد صحیح داشته باشد.

سیستم هشدار باید مطابق روش سازنده آزمایش شود.

عملکرد شیر تقاضای تنفسی نیز باید کنترل شود.

این بررسی‌ها باید طبق Manual همان مدل انجام شوند.

چرا بازرسی ظاهری کافی نیست؟

برخی خرابی‌ها با چشم دیده نمی‌شوند.

ممکن است نشتی کوچکی در سیستم پنوماتیک وجود داشته باشد.

Pressure Reducer ممکن است عملکرد مناسبی نداشته باشد.

شیر تقاضا ممکن است پاسخ صحیح ایجاد نکند.

بنابراین دستگاه باید علاوه بر بررسی ظاهری، طبق برنامه مشخص تحت تست و سرویس تخصصی قرار گیرد.

دستگاه چگونه تمیز می‌شود؟

روش تمیزکاری باید مطابق دستور سازنده باشد.

ماسک معمولاً نیازمند تمیزکردن و ضدعفونی مناسب است.

Harness نیز ممکن است در عملیات به دود، دوده و آلاینده‌ها آغشته شود.

استفاده از مواد شوینده نامناسب می‌تواند به Elastomer، Visor یا سایر اجزا آسیب بزند.

بنابراین هیچ محلول شوینده‌ای نباید بدون تأیید سازنده استفاده شود.

شرایط انبارداری چگونه است؟

دستگاه تنفس خودکار SCBA باید در محیط مناسب نگهداری شود.

قرارگرفتن طولانی در نور مستقیم خورشید می‌تواند به برخی مواد آسیب بزند.

مواد شیمیایی محیط نیز ممکن است روی اجزای دستگاه اثر داشته باشند.

دمای شدید و رطوبت بالا نیز باید کنترل شوند.

ماسک نباید به شکلی نگهداری شود که Face Seal آن تغییر شکل بدهد.

سیلندر چه زمانی باید تست شود؟

سیلندر یک مخزن فشار است.

بنابراین باید مطابق استاندارد ساخت، مقررات محلی و دستور سازنده تحت بازرسی و آزمون دوره‌ای قرار گیرد.

تاریخ ساخت و تاریخ آزمون باید قابل ردیابی باشند.

یک سیلندر فقط به دلیل ظاهر سالم نباید برای مدت نامحدود در سرویس باقی بماند.

آیا سیلندر تاریخ پایان عمر دارد؟

بسته به نوع ساخت و استاندارد سیلندر، محدودیت‌های مختلفی می‌تواند وجود داشته باشد.

برخی سیلندرهای کامپوزیتی ممکن است دارای Service Life مشخص باشند.

دوره آزمون Hydrostatic نیز باید رعایت شود.

بنابراین هنگام خرید سیلندر باید فقط قیمت و فشار بررسی نشوند.

تاریخ ساخت و Remaining Service Life نیز اهمیت دارند.

آیا می‌توان سیلندر را بیش از فشار مجاز پر کرد؟

خیر.

سیلندر باید فقط تا فشار کاری مجاز شارژ شود.

پرکردن بیش از حد می‌تواند خطر جدی ایجاد کند.

عملیات شارژ باید با تجهیزات مناسب و توسط افراد آموزش‌دیده انجام شود.

دمای سیلندر هنگام شارژ نیز می‌تواند روی فشار نهایی اثر بگذارد.

کمپرسور شارژ چرا مهم است؟

اگر سازمان چند دستگاه تنفس خودکار SCBA دارد، باید مسئله شارژ سیلندر را نیز حل کند.

کمپرسور باید برای تولید هوای تنفسی مناسب طراحی شده باشد.

سیستم Filtration باید عملکرد صحیح داشته باشد.

کیفیت هوای تولیدی نیز باید به‌صورت دوره‌ای کنترل شود.

بنابراین خرید دستگاه بدون برنامه شارژ یک پروژه کامل محسوب نمی‌شود.

چه زمانی دستگاه باید از سرویس خارج شود؟

نشتی سیستم یکی از دلایل مهم خروج از سرویس است.

آسیب سیلندر را باید جدی گرفت.

خرابی ماسک، پارگی Harness یا شکستگی شیلنگ نیز اهمیت دارد.

مشکل عملکرد فشارشکن یا شیر تقاضا نیز نیازمند سرویس فوری است.

همچنین دستگاهی که تحت Maintenance لازم قرار نگرفته است نباید بدون بررسی دوباره وارد عملیات شود.

هنگام خرید دستگاه تنفس خودکار SCBA چه مواردی باید بررسی شود؟

انتخاب حرفه‌ای باید از مأموریت شروع شود.

باید مشخص شود دستگاه برای آتش‌نشانی، صنعت، HazMat یا فضای بسته استفاده خواهد شد.

پس از آن استاندارد لازم تعیین می‌شود.

فشار سیلندر بررسی می‌شود.

ظرفیت هوای واقعی اهمیت دارد.

وزن کامل سیستم باید کنترل شود.

نوع ماسک و سایزبندی بررسی می‌شوند.

فشار مثبت باید مشخص باشد.

هشدار کاهش فشار اهمیت دارد.

وجود سیستم‌های الکترونیکی باید بررسی شود.

قطعات یدکی و خدمات نیز بخش اصلی تصمیم هستند.

جدول راهنمای خرید دستگاه تنفس خودکار SCBA

معیار خرید	اهمیت آن	نکته‌ای که باید کنترل شود
کاربرد دستگاه	تعیین استاندارد و نوع سیستم	صنعتی یا آتش‌نشانی بودن
استاندارد دستگاه	اثبات سطح آزمون	Edition و Type واقعی
فشار سیلندر	مرتبط با ظرفیت ذخیره هوا	۲۰۰ یا ۳۰۰ بار
حجم سیلندر	تعیین‌کننده مقدار هوا	ظرفیت واقعی بر حسب لیتر
وزن کامل دستگاه	اثر مستقیم بر خستگی	وزن با سیلندر پر
نوع ماسک	مرتبط با Seal و میدان دید	مدل و سایزهای موجود
فشار مثبت	حفاظت بیشتر در محیط آلوده	عملکرد Pressure Demand
هشدار کاهش هوا	مدیریت زمان خروج	فشار فعال‌شدن Alarm
قطعات یدکی	تعیین قابلیت نگهداری طولانی	موجودی Valve، Hose و Mask
خدمات سرویس	حفظ عملکرد دستگاه	امکان تست و تعمیر تخصصی
گواهی محصول	جلوگیری از خرید محصول نامعتبر	تطابق Certificate با همان مدل

این جدول بهتر است قبل از مقایسه قیمت فروشندگان استفاده شود.

نمونه دستگاه تنفس خودکار دراگر PSS 4000

دستگاه دراگر PSS 4000 یکی از نمونه‌های شناخته‌شده دستگاه تنفس خودکار SCBA است.

این سری برای کاربردهای حرفه‌ای آتش‌نشانی طراحی شد.

در پیکربندی‌های مربوط، استاندارد EN 137 نوع دو را پوشش می‌دهد.

سیستم می‌تواند با سیلندرهای مناسب فشار بالا استفاده شود.

فشارشکن، شیر تقاضای تنفسی، هارنس و تجهیزات جانبی به‌صورت یک مجموعه طراحی شده‌اند.

قابلیت استفاده با ماسک‌های سازگار Dräger نیز وجود دارد.

برای بررسی جزئیات می‌توانید صفحه دستگاه تنفس خودکار دراگر PSS 4000 را مشاهده کنید.

اشتباهات رایج هنگام خرید دستگاه چیست؟

یکی از رایج‌ترین اشتباهات این است که فقط فشار ۳۰۰ بار معیار انتخاب قرار گیرد.

فشار بدون حجم سیلندر اطلاعات کافی نمی‌دهد.

اشتباه بعدی نادیده‌گرفتن وزن کامل سیستم است.

برخی خریداران مدل دستگاه را می‌خرند اما درباره ماسک و سایزبندی آن بررسی کافی انجام نمی‌دهند.

مشکل دیگر، توجه‌نکردن به Type استاندارد EN 137 است.

همچنین ممکن است قطعات یدکی محصول در بازار موجود نباشند.

نبود زیرساخت شارژ نیز یکی دیگر از مشکلات مهم است.

آیا گران‌ترین دستگاه بهترین دستگاه است؟

خیر.

ممکن است یک دستگاه پیشرفته دارای HUD، سامانه‌های الکترونیکی، Telemetry و امکانات متعدد باشد.

اما اگر سازمان زیرساخت استفاده و نگهداری آن‌ها را نداشته باشد، تمام این امکانات الزاماً ارزش عملیاتی ایجاد نمی‌کنند.

در مقابل، دستگاه ساده‌تر ولی استاندارد و دارای خدمات مناسب ممکن است برای یک سازمان انتخاب منطقی‌تری باشد.

معیار اصلی باید تطابق با مأموریت باشد.

چرا خدمات پس از فروش بسیار مهم است؟

دستگاه تنفس خودکار SCBA یک تجهیز مصرفی کوتاه‌مدت نیست.

ممکن است سال‌ها در سازمان استفاده شود.

در این مدت ماسک، O-ring، Valve، Hose، Harness و سایر اجزا ممکن است نیاز به تعویض داشته باشند.

اگر قطعات و خدمات در دسترس نباشند، دستگاه می‌تواند به دلیل یک خرابی کوچک برای مدت طولانی از سرویس خارج شود.

بنابراین Lifecycle محصول باید از زمان خرید بررسی شود.

چک‌لیست نهایی خرید دستگاه تنفس خودکار SCBA

پیش از خرید باید کاربرد دقیق دستگاه مشخص شود.

استاندارد واقعی کنترل شود.

نوع دستگاه برای کاربرد صنعتی یا آتش‌نشانی مشخص شود.

فشار کاری سیلندر تعیین شود.

حجم سیلندر بررسی شود.

مقدار هوای تقریبی محاسبه شود.

وزن کامل سیستم کنترل شود.

مدل ماسک مشخص شود.

سایزبندی کاربران را در نظر می‌گیرد.

سیستم فشار مثبت بررسی شود.

نوع گیج فشار مشخص باشد.

فشار فعال‌شدن هشدار ثبت شود.

وجود PASS در صورت نیاز کنترل شود.

قطعات یدکی بررسی شوند.

مرکز سرویس مشخص باشد.

روش تست دستگاه تعیین شود.

زیرساخت شارژ سیلندر فراهم باشد.

کیفیت هوای تنفسی کنترل شود.

آموزش کاربران انجام شود.

Fit Test کاربران برنامه‌ریزی شود.

جمع‌بندی؛ دستگاه تنفس خودکار SCBA چگونه از آتش‌نشان محافظت می‌کند؟

دستگاه تنفس خودکار SCBA یک سیستم مستقل تأمین هوای قابل تنفس است.

آتش‌نشان هوای موردنیاز خود را در سیلندر همراه دارد و برای تنفس به هوای آلوده محیط وابسته نیست.

هوای فشار بالا ابتدا از سیلندر خارج می‌شود.

فشارشکن فشار آن را کاهش می‌دهد.

سپس شیر تقاضای تنفسی متناسب با نیاز کاربر، هوا را به ماسک منتقل می‌کند.

ماسک تمام‌صورت مسیر تنفس را از محیط جدا می‌کند.

فشار مثبت نیز احتمال ورود آلودگی از نشتی‌های کوچک را کاهش می‌دهد.

گیج فشار امکان کنترل ذخیره هوا را فراهم می‌کند.

سامانه هشدار نیز قبل از کاهش شدید ذخیره هوای تنفسی به کاربر اطلاع می‌دهد.

اما عملکرد واقعی دستگاه فقط به فشار سیلندر وابسته نیست.

کیفیت ماسک، Fit، وزن دستگاه، ظرفیت هوا، استاندارد، کیفیت هوای شارژ، سرویس دوره‌ای و آموزش کاربر همگی اهمیت دارند.

بنابراین هنگام خرید دستگاه تنفس خودکار SCBA نباید فقط پرسید:

«این دستگاه چند بار است؟»

سؤال حرفه‌ای‌تر این است:

«این دستگاه تنفس خودکار SCBA برای چه مأموریتی تأیید شده، چه مقدار هوای قابل استفاده دارد، چه استاندارد و Type دارد، با چه ماسک و سیلندری عرضه می‌شود و برنامه نگهداری آن چگونه است؟»

سوالات متداول درباره دستگاه تنفس خودکار SCBA

آیا دستگاه تنفس خودکار SCBA همان کپسول اکسیژن است؟

خیر. دستگاه‌های متداول آتش‌نشانی از هوای تنفسی فشرده استفاده می‌کنند و نباید آن‌ها را با تجهیزات اکسیژن خالص اشتباه گرفت.

آیا دستگاه تنفس خودکار SCBA همان ماسک ضدگاز است؟

خیر. ماسک فیلتر‌دار از هوای محیط استفاده می‌کند، اما دستگاه تنفس خودکار SCBA منبع هوای مستقل دارد.

آیا دستگاه تنفس خودکار SCBA در محیط کم‌اکسیژن قابل استفاده است؟

مدل مناسب و تأییدشده برای این شرایط می‌تواند مستقل از هوای محیط کار کند. انتخاب باید بر اساس ارزیابی خطر انجام شود.

دستگاه تنفس خودکار SCBA چند دقیقه کار می‌کند؟

مدت واقعی به حجم سیلندر، فشار، مصرف تنفسی، شدت فعالیت، ذخیره ایمنی و زمان موردنیاز برای خروج بستگی دارد.

آیا دستگاه ۳۰۰ بار همیشه بهتر از دستگاه ۲۰۰ بار است؟

خیر. فشار باید همراه حجم، وزن و کاربرد دستگاه بررسی شود.

آیا دستگاه تنفس خودکار SCBA فشار مثبت دارد؟

دستگاه‌های حرفه‌ای آتش‌نشانی معمولاً از سیستم فشار مثبت استفاده می‌کنند، اما مشخصات همان مدل باید بررسی شود.

استاندارد اروپایی دستگاه تنفس خودکار SCBA چیست؟

این استاندارد EN 137 یکی از مهم‌ترین استانداردهای این حوزه است و Type 2 برای کاربرد آتش‌نشانی اهمیت دارد.

استاندارد ماسک دستگاه چیست؟

این استاندارد EN 136 یکی از استانداردهای مهم ماسک تمام‌صورت است.

استاندارد هوای تنفسی چ

یست؟

این استاندارد EN 12021 الزامات کیفیت هوای فشرده تجهیزات تنفسی را مشخص می‌کند.

آیا ریش روی ماسک دستگاه تأثیر دارد؟

اگر ریش در مسیر Seal ماسک قرار بگیرد، می‌تواند آب‌بندی را مختل کند.

آیا فشار مثبت جای Fit Test را می‌گیرد؟

خیر. Fit صحیح ماسک همچنان ضروری است.

آیا دستگاه بدون آموزش قابل استفاده است؟

استفاده حرفه‌ای از دستگاه تنفس خودکار SCBA نیازمند آموزش، تمرین، بازرسی و مدیریت صحیح هوای مصرفی است.